Sapan Periyodik Kontrolü

SAPAN PERİYODİK KONTROLÜ

Mevzuat, Teknik Standartlar, Kontrol Aşamaları ve Raporlama

Sapan periyodik kontrolü; yüklerin kaldırılması, taşınması ve indirilmesi sırasında kullanılan çelik halat, zincir, tekstil ve benzeri sapanların güvenli çalışma şartlarına uygunluğunun değerlendirilmesidir. Sapanlar, kaldırma ekipmanı ile yük arasında doğrudan bağlantı sağlayan kritik kaldırma aksesuarlarıdır.

Sapanlarda meydana gelebilecek kopma, aşınma, deformasyon, kesilme, korozyon, dikiş hasarı veya bağlantı elemanı arızaları, kaldırılan yükün düşmesine ve ciddi iş kazalarına neden olabilir. Bu nedenle sapanların düzenli olarak kontrol edilmesi ve uygun olmayanların kullanım dışı bırakılması büyük önem taşır.

1. SAPAN PERİYODİK KONTROLÜ NEDİR?

Sapan periyodik kontrolü; sapanın taşıma kapasitesi, fiziksel durumu, bağlantı elemanları, kanca ve mapaları, halat/zincir veya tekstil gövdesi, etiket bilgileri ve güvenli kullanım şartlarının ilgili mevzuat, standartlar ve üretici talimatlarına göre değerlendirilmesidir.

Kontrol kapsamında sapanın tipine göre;

Çelik halat,
Zincir,
Tekstil bant,
Yuvarlak sapan,
Kanca,
Mapalar,
Kilitli bağlantı elemanları,
Halka ve gözler,
Dikişler,
Etiket ve kapasite bilgileri

incelenir.

2. SAPANLAR NEDEN PERİYODİK OLARAK KONTROL EDİLMELİDİR?

Sapanlar kaldırılan yükün tamamını veya önemli bir bölümünü taşıdığı için güvenli çalışma açısından kritik ekipmanlardır.

Kullanım sırasında;

Aşınma,
Kesilme,
Ezilme,
Korozyon,
Halat tel kopmaları,
Zincir bakla deformasyonu,
Tekstil sapanlarda dikiş hasarı,
Kanca deformasyonu

meydana gelebilir.

Bu tür hasarlar yük altında ani kopmaya neden olabilir.

3. SAPAN HANGİ MEVZUATA GÖRE KONTROL EDİLİR?

Sapanların kontrolünde başta;

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği

dikkate alınmalıdır.

Ayrıca sapanın tipine göre;

Üretici talimatları,
Uygunluk belgeleri,
Kapasite tabloları,
Kullanım şartları,
İlgili TS, EN ve ISO standartları

değerlendirilmelidir.

4. SAPANLAR İÇİN TEKNİK STANDARTLAR

Sapanın yapısına göre uygulanabilecek standartlar değişiklik gösterir.

TS EN 818 Serisi

Kaldırma amaçları için kısa baklalı zincir – Güvenlik

Zincir sapanlar ve bunların bileşenleri açısından temel standart serilerinden biridir.

TS EN 1492-1

Tekstil sapanlar – Güvenlik – Düz dokuma sapanlar

Düz dokuma tekstil sapanların güvenlik gerekleri açısından kullanılır.

TS EN 1492-2

Tekstil sapanlar – Güvenlik – Sonsuz yuvarlak sapanlar

Yuvarlak tekstil sapanların güvenlik gerekleri açısından dikkate alınır.

TS EN 13414 Serisi

Çelik halat sapanlar – Güvenlik

Çelik halat sapanların güvenlik ve teknik özellikleri açısından temel standartlardan biridir.

TS ISO 4309

Vinçler – Çelik halatlar – Bakım ve kullanım sırasında muayene ve hurdaya ayırma

Çelik halatların kontrolü ve kullanım dışı bırakılma kriterleri açısından değerlendirilebilir.

Not: Sapan kontrolünde uygulanacak standart, sapanın çelik halatlı, zincirli veya tekstil olmasına göre belirlenmelidir.

5. SAPAN KİMLİK VE KAPASİTE BİLGİLERİNİN KONTROLÜ

Kontrol öncesinde sapanın teknik bilgileri incelenir.

Mümkün olduğunca;

Marka,
Seri/ürün numarası,
Üretim bilgisi,
Sapan tipi,
Boyu,
Taşıma kapasitesi,
WLL/SWL değeri,
Üretici bilgisi

kayıt altına alınır.

Özellikle WLL (Working Load Limit) / çalışma yük limiti bilgilerinin okunabilir olması gerekir.

6. ÇELİK HALAT SAPAN KONTROLÜ

Çelik halat sapanlarda;

Tel kopmaları,
Halat ezilmesi,
Kuş kafesi oluşumu,
Bükülme,
Korozyon,
Halat çapında azalma,
Halatın göz kısmındaki deformasyon

kontrol edilir.

Halatın kullanım dışı bırakılması gereken durumlar ilgili standart ve üretici kriterlerine göre değerlendirilir.

7. ZİNCİR SAPAN KONTROLÜ

Zincir sapanlarda zincir baklaları;

Aşınma,
Uzama,
Eğilme,
Burulma,
Çatlak,
Korozyon,
Deformasyon

açısından incelenir.

Zincirin herhangi bir baklasında güvenliği etkileyebilecek hasar bulunması halinde sapanın kullanım durumu ayrıca değerlendirilmelidir.

8. TEKSTİL SAPAN KONTROLÜ

Tekstil sapanlarda özellikle;

Kesik,
Yırtık,
Yanık,
Aşınma,
Dikiş açılması,
Kimyasal hasar,
Sertleşme,
Renk değişimi,
Etiket hasarı

kontrol edilir.

Taşıyıcı liflerin zarar gördüğü sapanlar kullanılmamalıdır.

9. KANCA VE BAĞLANTI ELEMANLARININ KONTROLÜ

Sapan üzerinde bulunan;

Kancalar,
Mapalar,
Kilitler,
Baklalar,
Bağlantı halkaları,
Gerdirme elemanları

kontrol edilir.

Kancalarda;

Açılma,
Çatlak,
Aşınma,
Deformasyon,
Korozyon

olup olmadığı incelenir.

Kanca emniyet mandalının bulunması ve çalışır durumda olması kontrol edilir.

10. SAPAN GÖZLERİ VE DİKİŞLERİN KONTROLÜ

Tekstil ve çelik halat sapanlarda bulunan gözler ayrıca değerlendirilir.

Kontrol sırasında;

Gözlerde açılma,
Dikişlerde sökülme,
Lif hasarı,
Halatın göz içerisinde kayması,
Koruyucu kılıf hasarı

incelenir.

11. ETİKET VE İŞARETLEMELERİN KONTROLÜ

Sapan üzerinde bulunan etiketin okunabilir olması gerekir.

Etikette mümkün olduğunca;

Üretici,
WLL,
Boy,
Sapan tipi,
Kullanım şekilleri,
Üretim bilgileri

bulunmalıdır.

Kapasite bilgisi okunamayan veya bulunmayan sapanların güvenli kullanım durumu ayrıca değerlendirilmelidir.

12. SAPANIN KULLANIM ŞEKLİNİN KONTROLÜ

Sapanın taşıma kapasitesi yalnızca sapanın kendisine bağlı değildir.

Kapasite;

Düz kaldırma,
Boğma,
Sepet bağlantısı,
Çok kollu kullanım,
Kaldırma açısı

gibi kullanım şekillerine göre değişebilir.

Bu nedenle kontrol sırasında WLL değerleri ve üretici kapasite tabloları dikkate alınmalıdır.

Özellikle çok kollu sapanlarda kaldırma açısının kapasite üzerindeki etkisi değerlendirilmelidir.

13. SAPANLARDA YÜK TESTİ

Sapanların periyodik kontrolünde her durumda rastgele yük testi uygulanması uygun değildir.

Kontrol öncelikle görsel ve fonksiyonel muayene üzerinden gerçekleştirilir. Gerekli görülen durumlarda uygulanacak test yöntemi; sapanın tipine, üretici talimatlarına ve ilgili standarda göre belirlenmelidir.

Test yapılacaksa kullanılacak yöntem ve yük değeri teknik olarak gerekçelendirilmelidir.

14. SAPAN PERİYODİK KONTROL RAPORU

Hazırlanan raporda;

İşletme bilgileri,
Sapan tipi,
Marka,
Seri/ürün numarası,
Boy,
WLL/SWL değeri,
Sapan malzemesi,
Kanca ve bağlantı elemanları,
Halat/zincir/tekstil gövde durumu,
Etiket ve işaretlemeler,
Görsel muayene sonuçları,
Tespit edilen uygunsuzluklar,
Fotoğraflar,
Kullanılan mevzuat,
Uygulanan standartlar,
Sonuç ve kanaat

yer almalıdır.

15. SAPANLARDA SIK KARŞILAŞILAN UYGUNSUZLUKLAR

Saha kontrollerinde;

Halat tel kopmaları,
Halatta aşırı korozyon,
Zincirde deformasyon,
Zincir baklalarında aşınma,
Tekstil sapanda kesik veya yırtık,
Dikişlerin açılması,
Kancada deformasyon,
Emniyet mandalının bulunmaması,
Bağlantı elemanlarında çatlak,
Etiketin okunamaması,
WLL bilgisinin bulunmaması,
Uygunsuz kullanım nedeniyle oluşmuş hasarlar

gibi uygunsuzluklarla karşılaşılabilir.

16. SAPANLARDA KULLANIM DIŞI BIRAKMA KRİTERLERİ

Sapanın güvenliğini etkileyebilecek ciddi hasarların tespit edilmesi halinde ekipman kullanım dışı bırakılmalıdır.

Özellikle;

Kopma veya ciddi tel hasarı,
Zincir baklasında çatlak,
Tekstil sapanda taşıyıcı liflerin kesilmesi,
Kancada ciddi deformasyon,
Bağlantı elemanında çatlak,
Kapasite etiketinin bulunmaması veya okunamaması,
Aşırı korozyon

gibi durumlar ayrıca değerlendirilmelidir.

Kullanım dışı bırakılan sapanların tekrar kullanıma alınması, gerekli teknik değerlendirme ve uygunluk sağlanmadan yapılmamalıdır.

17. SAPAN PERİYODİK KONTROLÜNÜN FAYDALARI

Düzenli gerçekleştirilen kontroller;

Yük düşmesi riskinin azaltılmasına,
Sapan hasarlarının erken tespitine,
Kanca ve bağlantı elemanlarının güvenliğinin değerlendirilmesine,
Kapasite bilgilerinin doğrulanmasına,
Uygunsuz sapanların kullanım dışı bırakılmasına,
Kaldırma operasyonlarının daha güvenli gerçekleştirilmesine

katkı sağlar.