SIVI PENETRANT (PT) PERİYODİK KONTROLÜ
Mevzuat, Teknik Standartlar, Kontrol Aşamaları ve Raporlama
Sıvı Penetrant Muayenesi (PT – Penetrant Testing); metal ve diğer uygun malzemelerin yüzeyine açık olan çatlak, gözenek, katmer, bindirme, kaynak hataları ve benzeri yüzey süreksizliklerinin tespit edilmesinde kullanılan bir tahribatsız muayene (NDT) yöntemidir.
PT yöntemi, özellikle gözle tespit edilmesi zor olan ince yüzey çatlaklarının belirlenmesinde oldukça etkilidir. Kaynaklı imalatlar, makine parçaları, çelik konstrüksiyonlar, basınçlı ekipmanlar ve çeşitli metal komponentlerde uygulanabilir.
1. SIVI PENETRANT (PT) NEDİR?
Sıvı penetrant muayenesi; yüzeye açık süreksizliklerin, düşük viskoziteli özel bir penetrant sıvısının kusur içerisine nüfuz etmesi ve daha sonra yüzeyden temizlenerek geliştirici (developer) yardımıyla görünür hale getirilmesi prensibine dayanır.
Muayene sonucunda;
-
Yüzey çatlakları,
-
Kaynak çatlakları,
-
Gözenekler,
-
Katmer ve bindirmeler,
-
Yüzeye açık boşluklar
tespit edilebilir.
PT yöntemi yüzey altındaki veya tamamen kapalı kusurların tespitinde kullanılmaz.
2. SIVI PENETRANT MUAYENESİ NEDEN YAPILIR?
PT'nin temel amacı, malzemenin veya kaynaklı birleşimin yüzeyinde bulunan ve çıplak gözle kolayca fark edilemeyen süreksizliklerin belirlenmesidir.
Özellikle;
-
Kaynaklı konstrüksiyonlarda,
-
Basınçlı kaplarda,
-
Boru ve fittingslerde,
-
Makine parçalarında,
-
Vinç ve kaldırma ekipmanlarında,
-
Flanş ve bağlantı bölgelerinde,
-
Döküm ve dövme parçalarda
uygulanabilir.
3. PT MUAYENESİNDE MEVZUAT VE TEKNİK STANDARTLAR
PT uygulamasında muayene edilen ekipmanın niteliğine göre ilgili mevzuat, proje şartları, teknik şartname ve standartlar dikkate alınmalıdır.
TS EN ISO 3452-1
Tahribatsız muayene – Penetrant muayenesi – Bölüm 1: Genel prensipler
Sıvı penetrant muayenesinin temel uygulama prensiplerini belirleyen standartlardan biridir.
TS EN ISO 3452-2
Tahribatsız muayene – Penetrant muayenesi – Penetrant malzemelerinin test edilmesi
Penetrant sistemlerinde kullanılan malzemelerin özellikleri ve testleri açısından dikkate alınır.
TS EN ISO 23277
Kaynakların tahribatsız muayenesi – Kaynaklı birleştirmelerin penetrant muayenesi – Kabul seviyeleri
Kaynaklı birleşimlerde PT sonuçlarının kabul seviyelerinin değerlendirilmesinde kullanılabilir.
TS EN ISO 9712
Tahribatsız muayene – NDT personelinin vasıflandırılması ve belgelendirilmesi
PT uygulamasını gerçekleştiren personelin yetkinliği ve belgelendirilmesi açısından önemlidir.
Önemli: Kullanılacak standart ve kabul kriteri; muayene edilen malzeme, ekipman, kaynak sınıfı, proje ve teknik şartnameye göre belirlenmelidir.
4. SIVI PENETRANT MUAYENESİNDE KULLANILAN EKİPMANLAR
PT uygulamasında kullanılan temel malzemeler;
şeklindedir.
Muayenenin tipine göre görünür penetrant veya floresan penetrant sistemi kullanılabilir.
Floresan penetrant uygulamalarında uygun UV-A ışık kaynağı ve ilgili yardımcı ekipmanlar kullanılır.
5. MUAYENE ÖNCESİ YÜZEY HAZIRLIĞI
PT muayenesinin güvenilirliği büyük ölçüde yüzey hazırlığına bağlıdır.
Muayene edilecek yüzey;
-
Yağ,
-
Gres,
-
Kir,
-
Pas,
-
Boya,
-
Kaynak sıçrantısı
gibi penetrantın süreksizliklere ulaşmasını engelleyebilecek maddelerden temizlenmelidir.
Yüzeyin temizlenmesi sırasında süreksizliklerin üzerinin kapatılmasına veya kusurun yapısının değiştirilmesine neden olacak işlemlerden kaçınılmalıdır.
6. PENETRANT UYGULAMASI
Hazırlanan yüzeye penetrant sıvısı uygulanır.
Penetrantın;
-
Yüzeye homojen şekilde uygulanması,
-
Süreksizliklere nüfuz etmesi,
-
Belirlenen penetrasyon süresi boyunca yüzeyde tutulması
sağlanır.
Penetrasyon süresi kullanılan ürünün özelliklerine ve uygulanan prosedüre göre belirlenmelidir.
7. FAZLA PENETRANTIN TEMİZLENMESİ
Belirlenen penetrasyon süresi tamamlandıktan sonra yüzeydeki fazla penetrant temizlenir.
Bu aşamada penetrantın kusurların içerisinden tamamen uzaklaştırılmamasına dikkat edilmelidir.
Yanlış veya aşırı temizlik, gerçek süreksizliklerin görünürlüğünü azaltabilir.
8. DEVELOPER UYGULAMASI
Temizleme işleminden sonra yüzeye developer uygulanır.
Developer, süreksizlik içerisinde kalan penetrantın yüzeye geri çıkmasını sağlayarak kusurun daha belirgin şekilde görülmesine yardımcı olur.
Developer uygulamasından sonra yüzey belirlenen süre boyunca gözlemlenir.
9. GÖZLEM VE DEĞERLENDİRME
Muayene sırasında oluşan penetrant izleri;
-
Çizgisel,
-
Yuvarlak,
-
Noktasal,
-
Dağınık
şekillerde görülebilir.
Çizgisel göstergeler özellikle çatlak veya benzeri süreksizlikler açısından önem taşır.
Ancak her penetrant göstergesi otomatik olarak bir kusur anlamına gelmez. Göstergenin şekli, boyutu, konumu ve ilgili kabul kriterleri birlikte değerlendirilmelidir.
10. KAYNAK DİKİŞLERİNİN PT KONTROLÜ
Kaynaklı birleşimlerde PT ile özellikle yüzeye açık;
araştırılabilir.
Kaynak dikişi ve kaynak çevresindeki ısıdan etkilenmiş bölge (ITAB), muayenenin kapsamına göre değerlendirilmelidir.
11. MALZEME VE PARÇA KONTROLÜ
PT yöntemi yalnızca kaynaklarda kullanılmaz.
Uygun yüzey özelliklerine sahip;
-
Çelik parçalar,
-
Paslanmaz çelikler,
-
Alüminyum alaşımları,
-
Nikel alaşımları,
-
Döküm parçalar,
-
Dövme parçalar
gibi malzemelerde yüzey süreksizliklerinin tespitinde kullanılabilir.
12. PT MUAYENESİNİN SINIRLARI
Sıvı penetrant yönteminin önemli bir sınırı, yalnızca yüzeye açık süreksizlikleri tespit edebilmesidir.
Bu nedenle;
PT ile güvenilir şekilde tespit edilemez.
Bu tür durumlarda UT veya RT gibi farklı NDT yöntemleri tercih edilebilir.
13. PT MUAYENE SONUÇLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ
Muayene sonucunda tespit edilen göstergeler;
dikkate alınarak değerlendirilir.
Sonuçların kabul veya ret olarak değerlendirilmesinde ilgili standart veya teknik şartnamede belirtilen kriterler esas alınmalıdır.
14. SIVI PENETRANT MUAYENE RAPORU
Hazırlanan PT raporunda;
-
İşletme bilgileri,
-
Muayene edilen ekipman,
-
Parça veya kaynak bilgileri,
-
Malzeme bilgisi,
-
Muayene tarihi,
-
Muayene yöntemi,
-
Kullanılan penetrant sistemi,
-
Penetrant marka/ürün bilgileri,
-
Geliştirici bilgileri,
-
Muayene prosedürü,
-
Penetrasyon süresi,
-
Geliştirme süresi,
-
Muayene edilen bölgeler,
-
Tespit edilen göstergeler,
-
Göstergelerin konumu ve boyutları,
-
Fotoğraflar,
-
Kabul kriterleri,
-
Kullanılan standartlar,
-
Sonuç ve değerlendirme
yer almalıdır.
15. PT MUAYENESİNDE SIK KARŞILAŞILAN BULGULAR
Saha ve imalat kontrollerinde;
-
Yüzey çatlakları,
-
Kaynak çatlakları,
-
Krater çatlakları,
-
Bindirme,
-
Yüzey gözenekleri,
-
Çizgisel göstergeler,
-
Noktasal göstergeler,
-
Taşlama izleri,
-
Yüzey süreksizlikleri
gibi bulgularla karşılaşılabilir.
Tespit edilen göstergelerin gerçek kusur olup olmadığı ve kabul edilebilirliği ilgili kriterlere göre değerlendirilmelidir.
16. PT'NİN DİĞER TAHRİBATSIZ MUAYENE YÖNTEMLERİYLE İLİŞKİSİ
PT, gerektiğinde diğer NDT yöntemleriyle birlikte uygulanabilir.
VT – Görsel Muayene: Genel yüzey ve kaynak durumunun değerlendirilmesi.
MT – Manyetik Parçacık Muayenesi: Ferromanyetik malzemelerde yüzey ve yüzeye yakın süreksizliklerin tespiti.
UT – Ultrasonik Muayene: İç ve yüzeye yakın süreksizliklerin değerlendirilmesi.
RT – Radyografik Muayene: Malzeme içerisindeki hacimsel süreksizliklerin görüntülenmesi.
PT ve diğer NDT yöntemlerinin birlikte kullanılması, ekipmanın veya imalatın daha kapsamlı şekilde değerlendirilmesini sağlayabilir.
17. SIVI PENETRANT MUAYENESİNİN AVANTAJLARI
PT yönteminin başlıca avantajları;
-
Tahribatsız olması,
-
İnce yüzey çatlaklarını tespit edebilmesi,
-
Farklı metal malzemelerde uygulanabilmesi,
-
Karmaşık geometrili parçaların kontrol edilebilmesi,
-
Sahada uygulanabilmesi,
-
Görece düşük maliyetli olması
şeklinde sıralanabilir.
