ELEKTRİK TESİSATI PERİYODİK KONTROLÜ
Mevzuat, Teknik Standartlar, Ölçüm ve Kontrol Aşamaları
Elektrik tesisatları; işletmelerde elektrik enerjisinin güvenli, sürekli ve verimli şekilde kullanılmasını sağlayan temel sistemlerden biridir. Elektrik tesisatında meydana gelebilecek izolasyon bozuklukları, topraklama problemleri, kaçak akımlar, aşırı yüklenmeler, gevşek bağlantılar ve koruma cihazlarının uygunsuz çalışması; elektrik çarpması, yangın, ekipman hasarı ve iş kazaları gibi ciddi risklere neden olabilir.
Bu nedenle işyerlerinde bulunan elektrik tesisatlarının düzenli olarak kontrol edilmesi ve gerekli elektriksel ölçümlerin gerçekleştirilmesi, iş sağlığı ve güvenliği açısından büyük önem taşır.
Elektrik tesisatı periyodik kontrolü yalnızca panonun gözle incelenmesinden veya birkaç noktada gerilim ölçülmesinden ibaret değildir. Tesisin özelliklerine göre elektrik panoları, kablolar, koruma cihazları, topraklama sistemi, kaçak akım koruma cihazları, yalıtım, süreklilik, çevrim empedansı ve diğer elektriksel parametreler bir bütün olarak değerlendirilmelidir.
1. ELEKTRİK TESİSATI PERİYODİK KONTROLÜ NEDİR?
Elektrik tesisatı periyodik kontrolü; işyerinde bulunan elektrik tesisatının mevzuat, ilgili teknik standartlar, proje ve üretici kriterleri doğrultusunda uygunluğunun değerlendirilmesi ve gerekli elektriksel ölçümlerin gerçekleştirilmesidir.
Kontrol kapsamında tesisatın;
-
Güvenli şekilde çalışması,
-
Koruma sistemlerinin uygunluğu,
-
Topraklama sisteminin durumu,
-
Kaçak akım koruma cihazlarının çalışması,
-
Kablo ve bağlantıların durumu,
-
Elektrik panolarının güvenliği,
-
Koruma cihazlarının uygunluğu
değerlendirilir.
2. ELEKTRİK TESİSATI NEDEN PERİYODİK OLARAK KONTROL EDİLMELİDİR?
Elektrik tesisatlarında zaman içerisinde;
-
Kablo izolasyonlarının bozulması,
-
Gevşek bağlantılar,
-
Aşırı yüklenme,
-
Faz dengesizliği,
-
Topraklama problemleri,
-
Kaçak akımlar,
-
Sigorta ve şalter arızaları,
-
Korozyon,
-
Pano içerisindeki bağlantıların gevşemesi
gibi problemler meydana gelebilir.
Bu problemler başlangıçta fark edilmeyebilir. Ancak elektrik tesisatındaki bir arıza, zaman içerisinde ciddi bir elektriksel tehlikeye dönüşebilir.
Periyodik kontrol sayesinde mevcut uygunsuzlukların erken tespit edilmesi ve gerekli düzeltici faaliyetlerin planlanması mümkün olur.
3. ELEKTRİK TESİSATI PERİYODİK KONTROLÜ HANGİ MEVZUATA GÖRE YAPILIR?
İşyerlerindeki elektrik tesisatlarının periyodik kontrollerinde başta;
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
ve
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği
dikkate alınır.
Ayrıca tesisatın özelliklerine göre;
-
Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği
-
Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği
-
İlgili TS EN / IEC standartları
-
Elektrik tesisat projesi
-
Üretici teknik dokümanları
kontrol kriterlerinin belirlenmesinde kullanılabilir.
Periyodik kontrol raporunda kullanılan mevzuat ve teknik standartların, kontrolün gerçek kapsamına uygun olarak belirtilmesi önemlidir.
4. ELEKTRİK TESİSATI KONTROLLERİNDE TEKNİK STANDARTLAR
Elektrik tesisatının yapısına ve kontrol kapsamına göre farklı standartlar dikkate alınabilir.
Özellikle;
TS HD 60364 SERİSİ
Alçak gerilim elektrik tesisatları ile ilgili tasarım, seçim, montaj ve doğrulama kriterleri açısından önemli bir teknik referanstır.
TS EN 61557 SERİSİ
Alçak gerilim dağıtım sistemlerinde koruyucu önlemlerin test edilmesinde kullanılan ölçüm ve test cihazlarının özelliklerini kapsayan standart serisidir.
Özellikle;
-
Topraklama direnci,
-
İzolasyon direnci,
-
Çevrim empedansı,
-
Süreklilik,
-
RCD testleri
gibi ölçümlerde kullanılan test cihazlarının teknik özellikleri açısından önemlidir.
TS EN 61439 SERİSİ
Alçak gerilim anahtarlama ve kontrol düzenleri için teknik kriterleri kapsar.
Elektrik panolarının yapısal ve fonksiyonel özelliklerinin değerlendirilmesinde sistemin özelliklerine göre dikkate alınabilir.
5. ELEKTRİK PANOLARININ KONTROLÜ
Elektrik tesisatı periyodik kontrolünün önemli bölümlerinden biri elektrik panolarının incelenmesidir.
Kontrol sırasında;
-
Pano fiziksel durumu,
-
Pano kapağı,
-
Kilit sistemi,
-
Koruma sınıfı,
-
Etiketleme,
-
Faz/nötr/toprak bağlantıları,
-
Kablo bağlantıları,
-
Klemensler,
-
Sigortalar,
-
Şalterler,
-
Kontaktörler,
-
Termik röleler,
-
Kaçak akım koruma cihazları,
-
Bara ve bağlantılar
değerlendirilir.
Pano içerisinde gevşek, hasarlı veya uygunsuz bağlantıların bulunması elektriksel risk oluşturabilir.
6. ELEKTRİK PANOLARINDA TERMAL KONTROL
Elektrik panolarında yük altında meydana gelen aşırı sıcaklıklar, gevşek bağlantı veya aşırı yüklenme gibi problemlerin göstergesi olabilir.
Gerekli durumlarda termal kamera kullanılarak pano içerisindeki;
-
Sigortalar,
-
Şalterler,
-
Klemensler,
-
Bara bağlantıları,
-
Kablo bağlantıları,
-
Kontaktörler
termal açıdan incelenebilir.
Termal inceleme sonucunda sıcaklık farklarının tespit edilmesi, problemin kaynağının belirlenmesine yönelik önemli bir ön değerlendirme sağlayabilir.
Ancak termal kamera görüntüsünün tek başına kesin arıza teşhisi olarak değerlendirilmemesi ve ölçüm koşullarının raporda belirtilmesi önemlidir.
7. TOPRAKLAMA KONTROLÜ
Elektrik tesisatında topraklama sistemi, elektrik çarpmasına karşı alınan en önemli koruma önlemlerinden biridir.
Kontrol kapsamında;
-
Topraklama iletkenleri,
-
Topraklama barası,
-
Ana topraklama bağlantısı,
-
Koruma iletkenleri,
-
Eşpotansiyel bağlantılar,
-
Topraklama elektrotları
incelenebilir.
Topraklama sisteminin elektrik tesisatının koruma düzeniyle uyumlu olması gerekir.
8. TOPRAKLAMA DİRENCİ ÖLÇÜMÜ
Topraklama sisteminin durumunun değerlendirilmesinde topraklama direnci ölçümü önemli bir elektriksel testtir.
Sistemin yapısına ve saha koşullarına göre;
kullanılabilir.
Ölçüm yöntemi, tesisatın ve topraklama sisteminin yapısına göre belirlenmelidir.
Rapor içerisinde;
ölçüm noktası + ölçülen değer + ölçüm yöntemi + kullanılan cihaz
bilgilerinin açık şekilde belirtilmesi teknik açıdan faydalıdır.
9. İZOLASYON DİRENCİ ÖLÇÜMÜ
Elektrik tesisatında kablo ve iletkenlerin yalıtım durumunun değerlendirilmesi amacıyla izolasyon direnci ölçümü gerçekleştirilebilir.
Bu ölçüm sayesinde;
-
Kablo izolasyonundaki bozulmalar,
-
İletkenler arası kaçaklar,
-
İletken-toprak arasındaki izolasyon problemleri
tespit edilmeye çalışılır.
Ölçüm yapılmadan önce bağlı bulunan hassas elektronik cihazların ve ölçümden etkilenebilecek ekipmanların dikkate alınması gerekir.
10. KAÇAK AKIM KORUMA RÖLESİ / RCD TESTİ
Kaçak akım koruma cihazları, elektrik tesisatında kaçak akım oluşması durumunda devreyi açarak elektrik çarpması ve yangın risklerinin azaltılmasına yardımcı olur.
Kontrol sırasında cihazın;
değerlendirilebilir.
RCD testi uygun test cihazı kullanılarak gerçekleştirilmelidir.
Sadece cihaz üzerindeki TEST butonuna basılması, kapsamlı bir RCD testinin yerine geçmez.
11. ÇEVRİM EMPEDANSI ÖLÇÜMÜ
Elektrik tesisatının koruma düzeninin değerlendirilmesinde çevrim empedansı ölçümü önemli testlerden biridir.
Bu ölçüm;
-
Faz,
-
Koruma iletkeni,
-
Topraklama sistemi
üzerinden oluşan hata çevriminin elektriksel özelliklerinin değerlendirilmesine yardımcı olur.
Ölçüm sonuçları kullanılan koruma cihazının özellikleri ile birlikte değerlendirilmelidir.
12. SÜREKLİLİK TESTİ
Koruma iletkenlerinin ve ilgili bağlantıların sürekliliğinin doğrulanması, elektrik tesisatının güvenliği açısından önemlidir.
Kontrol kapsamında;
uygun yöntem ve cihazlarla test edilebilir.
13. FAZ SIRASI KONTROLÜ
Üç fazlı sistemlerde faz sırasının doğru olması, özellikle elektrik motorlarının dönüş yönü açısından önemlidir.
Kontrol sırasında uygun bir faz sırası cihazı kullanılarak faz sırası kontrol edilebilir.
Yanlış faz sırası, bazı motor ve makinelerde istenmeyen çalışma yönüne neden olabilir.
14. GERİLİM VE AKIM ÖLÇÜMLERİ
Elektrik tesisatının durumunun değerlendirilmesi amacıyla uygun noktalarda;
-
Faz-faz gerilimi,
-
Faz-nötr gerilimi,
-
Faz-toprak gerilimi,
-
Yük akımları
ölçülebilir.
Üç fazlı sistemlerde fazlar arasındaki yük dağılımı da değerlendirilebilir.
Özellikle yüksek yük altında yapılan ölçümler, tesisatın çalışma koşullarının değerlendirilmesine yardımcı olabilir.
15. FAZ DENGESİZLİĞİ KONTROLÜ
Üç fazlı elektrik tesisatlarında fazların aşırı dengesiz yüklenmesi;
-
Kablo ve ekipmanların aşırı ısınmasına,
-
Motorların olumsuz etkilenmesine,
-
Enerji kalitesinin bozulmasına
neden olabilir.
Bu nedenle gerekli görülen tesisatlarda faz akımlarının karşılaştırılması ve dengesizliğin değerlendirilmesi önemlidir.
16. ELEKTRİK KABLOLARININ KONTROLÜ
Kabloların;
-
İzolasyon durumu,
-
Mekanik hasarı,
-
Kablo kesiti,
-
Güzergâhı,
-
Sabitlemeleri,
-
Kablo tavaları,
-
Kablo rakorları,
-
Kablo bağlantıları
incelenebilir.
Kabloların çalışma ortamına ve yük karakterine uygun olması gerekir.
Aşırı yüklenmiş veya uygun olmayan şekilde tesis edilmiş kablolar aşırı ısınma ve yangın riskini artırabilir.
17. ELEKTRİK TESİSATINDA KORUMA CİHAZLARININ KONTROLÜ
Elektrik tesisatında kullanılan;
tesisatın özelliklerine göre kontrol edilir.
Koruma cihazlarının devreye ve kablo kesitine uygun seçilmiş olması önemlidir.
18. ELEKTRİK TESİSATINDA PARAFUDR / SPD KONTROLÜ
Aşırı gerilim koruyucular, yıldırım ve şebeke kaynaklı geçici aşırı gerilimlerin elektrik ve elektronik ekipmanlara verebileceği zararların azaltılmasına yardımcı olur.
Kontrol kapsamında;
-
SPD'nin fiziksel durumu,
-
Durum göstergesi,
-
Bağlantıları,
-
Koruma düzeni,
-
Topraklama bağlantısı
değerlendirilebilir.
Özellikle otomasyon, PLC, server, haberleşme ve hassas elektronik sistemlerin bulunduğu tesislerde önemlidir.
19. ELEKTRİK TESİSATI PERİYODİK KONTROLÜNDE KULLANILAN CİHAZLAR
Kontrolün kapsamına göre;
-
Multimetre,
-
Pens ampermetre,
-
Topraklama direnç ölçüm cihazı,
-
İzolasyon test cihazı,
-
RCD test cihazı,
-
Çevrim empedansı test cihazı,
-
Faz sırası cihazı,
-
Süreklilik test cihazı,
-
Termal kamera
kullanılabilir.
Kullanılan ölçüm cihazlarının yapılan ölçüme uygun olması ve gerekli kalibrasyon/izlenebilirlik bilgilerinin bulunması önemlidir.
20. ELEKTRİK TESİSATI PERİYODİK KONTROL RAPORU
Kontrol sonunda düzenlenen raporda mümkün olduğunca;
-
İşletme bilgileri,
-
Tesis adresi,
-
Kontrol tarihi,
-
Elektrik tesisatı bilgileri,
-
Ana pano bilgileri,
-
Dağıtım panoları,
-
Topraklama sistemi,
-
Topraklama ölçüm sonuçları,
-
İzolasyon ölçümleri,
-
RCD test sonuçları,
-
Çevrim empedansı sonuçları,
-
Süreklilik testleri,
-
Faz sırası,
-
Gerilim ve akım ölçümleri,
-
Termal kamera sonuçları,
-
Kullanılan ölçüm cihazları,
-
Mevzuat,
-
Teknik standartlar,
-
Tespit edilen uygunsuzluklar,
-
Fotoğraflar,
-
Sonuç ve kanaat
yer almalıdır.
21. ELEKTRİK TESİSATI KONTROLLERİNDE SIK KARŞILAŞILAN UYGUNSUZLUKLAR
Saha kontrollerinde;
-
Pano içerisinde açıkta bulunan enerjili bölümler,
-
Eksik pano kapakları,
-
Gevşek bağlantılar,
-
Uygunsuz kablo bağlantıları,
-
Hasarlı kablo izolasyonları,
-
Eksik etiketleme,
-
Uygunsuz sigorta seçimi,
-
Çalışmayan kaçak akım koruma cihazları,
-
Yetersiz topraklama bağlantıları,
-
Uygunsuz eşpotansiyel bağlantılar,
-
Aşırı yüklenmiş kablolar,
-
Fazlar arasında ciddi yük dengesizliği,
-
Pano içerisinde uygunsuz yabancı malzeme bulunması,
-
Kablo tavalarında düzensiz uygulamalar,
-
Korozyona uğramış bağlantılar,
-
Arızalı veya uygunsuz SPD'ler
gibi uygunsuzluklar tespit edilebilir.
22. ELEKTRİK TESİSATI PERİYODİK KONTROLÜ VE BAKIM ARASINDAKİ FARK
Periyodik kontrol ve bakım aynı işlem değildir.
Kablo bağlantısının sıkılması → Bakım
Kablo bağlantısının durumunun kontrol edilmesi → Periyodik kontrol
Arızalı sigortanın değiştirilmesi → Bakım/onarım
Sigortanın tesisata uygunluğunun değerlendirilmesi → Periyodik kontrol
Pano temizliği → Bakım
Pano içerisindeki ekipmanların ve bağlantıların kontrolü → Periyodik kontrol
Bu nedenle elektrik tesisatına bakım yapılmış olması, periyodik kontrol ve ölçüm ihtiyacını ortadan kaldırmaz.
23. ELEKTRİK TESİSATI PERİYODİK KONTROLÜNÜN FAYDALARI
Düzenli yapılan elektrik tesisatı kontrolleri;
-
Elektrik çarpması risklerinin azaltılmasına,
-
Yangın risklerinin azaltılmasına,
-
Topraklama problemlerinin tespit edilmesine,
-
Kaçak akımların belirlenmesine,
-
Elektrik panolarındaki uygunsuzlukların tespitine,
-
Kablo ve bağlantı problemlerinin belirlenmesine,
-
Koruma cihazlarının değerlendirilmesine,
-
Elektrik tesisatının güvenli çalışma koşullarının takip edilmesine
katkı sağlar.
