İŞ MAKİNELERİ PERİYODİK KONTROLÜ
Mevzuat, Teknik Standartlar, Kontrol Aşamaları ve Raporlama
İş makineleri; kazı, yükleme, kaldırma, taşıma, istifleme, sıkıştırma, yol ve altyapı çalışmaları gibi birçok farklı alanda kullanılan, iş süreçlerinin hızlı ve verimli şekilde yürütülmesini sağlayan makine ve ekipmanlardır.
Ekskavatör, yükleyici, kazıcı-yükleyici, greyder, silindir, forklift, teleskopik yükleyici, vinçli iş makineleri ve benzeri ekipmanların güvenli şekilde kullanılması; çalışanların, çevrede bulunan kişilerin ve işletmenin güvenliği açısından büyük önem taşır.
İş makinelerinde meydana gelebilecek fren sistemi arızaları, hidrolik kaçaklar, direksiyon problemleri, bom ve ataşman hasarları, emniyet sistemlerinin çalışmaması, lastik veya palet problemleri ve yapısal çatlaklar ciddi iş kazalarına neden olabilir.
Bu nedenle iş makinelerinin düzenli olarak kontrol edilmesi ve gerekli fonksiyonel kontrollerin gerçekleştirilmesi gerekir.
1. İŞ MAKİNESİ PERİYODİK KONTROLÜ NEDİR?
İş makinesi periyodik kontrolü; iş makinesinin mevzuat, ilgili teknik standartlar, üretici talimatları ve kullanım şartları doğrultusunda güvenli çalışmaya uygunluğunun değerlendirilmesidir.
Kontrol sırasında makinenin;
- Mekanik sistemleri,
- Hidrolik sistemleri,
- Fren sistemi,
- Direksiyon sistemi,
- Elektrik sistemi,
- Emniyet sistemleri,
- Operatör kabini,
- Ataşmanları,
- Lastik veya paletleri,
- Uyarı ve ikaz sistemleri
incelenir.
Kontrolün kapsamı, iş makinesinin türüne ve üretici tarafından belirlenen kullanım şartlarına göre değişiklik gösterebilir.
2. İŞ MAKİNELERİ NEDEN PERİYODİK OLARAK KONTROL EDİLMELİDİR?
İş makineleri çoğunlukla ağır çalışma koşullarında kullanılır.
Toz, çamur, titreşim, yüksek yükler, sıcaklık değişimleri ve sürekli çalışma; makinenin mekanik ve hidrolik bileşenlerinde zaman içerisinde aşınmaya neden olabilir.
Özellikle;
- Fren sistemleri,
- Direksiyon sistemi,
- Hidrolik hortumlar,
- Bom ve kollar,
- Ataşman bağlantıları,
- Şasi,
- Lastik veya paletler,
- Emniyet sistemleri
düzenli olarak kontrol edilmelidir.
Periyodik kontrol sayesinde gözle veya fonksiyon testiyle tespit edilebilen uygunsuzlukların belirlenmesi ve gerekli bakım/onarım faaliyetlerinin planlanması mümkün olur.
3. İŞ MAKİNESİ PERİYODİK KONTROLÜ HANGİ MEVZUATA GÖRE YAPILIR?
İş makinelerinin periyodik kontrollerinde başlıca;
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
ve
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği
dikkate alınır.
Yönetmeliğin ilgili hükümlerinde iş ekipmanlarının güvenli şekilde kullanılabilmesi için periyodik kontrol ve testlerin gerçekleştirilmesine ilişkin kurallar bulunmaktadır.
Ayrıca makinenin türüne göre;
- Üretici kullanım ve bakım talimatları,
- İlgili TS EN / ISO standartları,
- Makineye ait teknik dokümanlar,
- İşletme içi güvenlik prosedürleri
de kontrol kriterlerinin belirlenmesinde kullanılabilir.
4. İŞ MAKİNELERİNDE TEKNİK STANDARTLAR
İş makinesinin türüne göre farklı standartlar kullanılabilir.
Örneğin;
TS EN ISO 12100
Makinalarda güvenlik – Tasarım için genel prensipler – Risk değerlendirmesi ve risk azaltma
Makinaların güvenli tasarımı ve risklerin azaltılması açısından temel standartlardan biridir.
TS EN 474 SERİSİ
Toprak kazı makinaları – Güvenlik
Ekskavatör, yükleyici, kazıcı-yükleyici, greyder ve benzeri toprak kazı makineleri için makinenin türüne göre ilgili bölümler dikkate alınabilir.
ISO 20474 SERİSİ
Toprak kazı makineleri için güvenlik gereklerini kapsayan uluslararası standart serisidir.
Makineye özgü standartlar
İş makinesinin tipine göre ilgili ürün standardı ayrıca değerlendirilmelidir.
Bu nedenle raporda, makinenin türü belli olmadan bütün standartların aynı anda yazılması yerine kontrol edilen iş makinesine gerçekten uygulanabilir standartların belirtilmesi daha doğru bir yaklaşımdır.
5. İŞ MAKİNESİNİN GENEL GÖRSEL KONTROLÜ
Periyodik kontrolün ilk aşamalarından biri genel görsel incelemedir.
Kontrol sırasında;
- Şasi,
- Gövde,
- Kaynaklı bağlantılar,
- Bağlantı elemanları,
- Civatalar,
- Pimler,
- Burçlar,
- Hidrolik hortumlar,
- Kablo tesisatı,
- Koruyucu muhafazalar
incelenir.
Çatlak, deformasyon, aşırı aşınma, gevşeme veya hasar tespit edilmesi durumunda durum ayrıca değerlendirilmelidir.
6. FREN SİSTEMİNİN KONTROLÜ
Fren sistemi iş makinesinin güvenli şekilde durdurulabilmesi açısından kritik öneme sahiptir.
Kontrol kapsamında makinenin türüne göre;
- Servis freni,
- Park freni,
- Fren pedalı,
- Fren bağlantıları,
- Fren hidrolik sistemi,
- Fren hortumları,
- Fren kaçakları
kontrol edilir.
Uygun olduğu durumlarda fren sisteminin fonksiyon testi gerçekleştirilir.
7. DİREKSİYON SİSTEMİNİN KONTROLÜ
Direksiyon sisteminde meydana gelebilecek boşluk veya hidrolik problemler makinenin kontrolünün kaybedilmesine neden olabilir.
Kontrol sırasında;
- Direksiyon sistemi,
- Direksiyon simidi,
- Hidrolik direksiyon sistemi,
- Rot ve bağlantı elemanları,
- Direksiyon mekanizması
makinenin yapısına göre değerlendirilir.
8. HİDROLİK SİSTEMİN KONTROLÜ
Birçok iş makinesinde bom, kova, ataşman ve diğer hareketli sistemler hidrolik sistemlerle çalışır.
Kontrol sırasında;
- Hidrolik hortumlar,
- Hidrolik borular,
- Rakorlar,
- Hidrolik silindirler,
- Pompa,
- Valfler,
- Bağlantılar,
- Hidrolik yağ kaçakları
incelenir.
Özellikle basınç altında çalışan hortumlarda çatlama, şişme, kesilme veya aşınma bulunup bulunmadığı değerlendirilmelidir.
9. BOM, KOL VE ATAŞMANLARIN KONTROLÜ
Ekskavatör, kazıcı-yükleyici ve benzeri makinelerde bom, kol ve ataşmanlar çalışma sırasında yüksek mekanik yüklere maruz kalır.
Kontrol kapsamında;
- Bom,
- Arm/kol,
- Kova,
- Pimler,
- Burçlar,
- Bağlantı elemanları,
- Ataşman kilitleme mekanizmaları,
- Kaynaklı bölgeler
kontrol edilir.
Çatlak veya ciddi deformasyon tespit edilmesi halinde ekipmanın güvenli kullanımı ayrıca değerlendirilmelidir.
10. LASTİKLERİN KONTROLÜ
Lastikli iş makinelerinde lastiklerin durumu;
- Diş yapısı,
- Aşınma,
- Kesik ve çatlaklar,
- Balonlaşma,
- Jant,
- Bijonlar
açısından incelenebilir.
Lastik basınçlarının üretici tarafından belirlenen değerlere uygunluğu da gerekli durumlarda kontrol edilir.
11. PALET SİSTEMİNİN KONTROLÜ
Paletli iş makinelerinde;
- Palet zinciri,
- Palet pabuçları,
- Tahrik dişlisi,
- Rulolar,
- Gerdirme sistemi,
- Bağlantılar
kontrol edilir.
Aşırı aşınmış veya hasarlı palet bileşenleri makinenin hareket kabiliyetini ve çalışma güvenliğini olumsuz etkileyebilir.
12. OPERATÖR KABİNİNİN KONTROLÜ
Operatörün güvenli çalışma alanının korunması açısından kabin de kontrol edilmelidir.
Kontrol sırasında;
- Operatör koltuğu,
- Emniyet kemeri,
- Kapılar,
- Camlar,
- Aynalar,
- Silecekler,
- Görüş alanı,
- Kabin koruyucu yapıları
değerlendirilebilir.
13. EMNİYET KEMERİ KONTROLÜ
Emniyet kemeri operatörün güvenliğinin sağlanmasında önemli bir ekipmandır.
Kontrol sırasında;
- Kemerin fiziksel durumu,
- Kilit mekanizması,
- Bağlantı noktaları,
- Kemer dokusu,
- Gergi mekanizması
incelenebilir.
14. UYARI VE İKAZ SİSTEMLERİNİN KONTROLÜ
İş makinesinin türüne göre;
- Korna,
- Geri vites ikazı,
- İkaz lambaları,
- Tepe lambası,
- Fren lambaları,
- Dönüş sinyalleri,
- Gösterge paneli,
- Sesli/ışıklı uyarılar
kontrol edilebilir.
Özellikle geri manevra yapan makinelerde operatörün çevresindeki kişileri uyarmaya yönelik sistemlerin çalışır durumda olması önemlidir.
15. ELEKTRİK SİSTEMİNİN KONTROLÜ
Makinenin elektrik sisteminde;
- Akü,
- Akü bağlantıları,
- Kablolar,
- Sigortalar,
- Marş sistemi,
- Aydınlatmalar,
- Gösterge paneli,
- Elektrik bağlantıları
kontrol edilebilir.
Hasarlı veya uygunsuz kablo bağlantıları ayrıca değerlendirilmelidir.
16. MOTOR VE GÜÇ AKTARMA SİSTEMİNİN KONTROLÜ
Motor ve güç aktarım sistemlerinde kontrolün kapsamına göre;
- Motor bölümü,
- Yağ kaçakları,
- Yakıt kaçakları,
- Soğutma sistemi,
- Kayışlar,
- Hortumlar,
- Egzoz sistemi,
- Şanzıman,
- Diferansiyel,
- Tahrik sistemi
incelenebilir.
Periyodik kontrol kapsamında yapılan inceleme, üretici tarafından öngörülen bakım işlemlerinin yerine geçmez.
17. İŞ MAKİNELERİNDE FONKSİYON TESTLERİ
Periyodik kontrolde makinenin güvenlik açısından kritik fonksiyonları, uygun çalışma koşulları sağlanarak test edilebilir.
Bunlar makinenin türüne göre;
- İleri/geri hareket,
- Fren,
- Park freni,
- Direksiyon,
- Bom hareketleri,
- Ataşman hareketleri,
- Kova hareketleri,
- Emniyet sistemleri,
- Korna,
- İkaz sistemleri
olabilir.
18. İŞ MAKİNELERİNDE GÜVENLİK VE KORUYUCU DONANIMLAR
Makinenin türüne göre;
- Koruyucu muhafazalar,
- Emniyet kilitleri,
- Emniyet kemeri,
- Operatör koruma yapısı,
- Acil durdurma sistemi,
- Geri vites ikazı,
- Görsel ikaz sistemleri
kontrol edilebilir.
Koruyucu donanımların devre dışı bırakılmış olması önemli bir uygunsuzluk olarak değerlendirilmelidir.
19. İŞ MAKİNESİ PERİYODİK KONTROL RAPORU
Kontrol sonunda düzenlenen raporda;
- İşletme bilgileri,
- Makinenin adı,
- Marka,
- Model,
- Seri numarası,
- Üretim yılı,
- Motor bilgileri,
- Çalışma saati,
- Makine tipi,
- Kullanım amacı,
- Kontrol tarihi,
- Kullanılan mevzuat,
- Kullanılan standartlar,
- Görsel kontrol sonuçları,
- Fonksiyon testleri,
- Tespit edilen uygunsuzluklar,
- Fotoğraflar,
- Sonuç ve kanaat
bulunmalıdır.
20. İŞ MAKİNELERİNDE SIK KARŞILAŞILAN UYGUNSUZLUKLAR
Saha kontrollerinde;
- Hidrolik yağ kaçakları,
- Hasarlı hidrolik hortumlar,
- Fren sistemi problemleri,
- Direksiyon boşlukları,
- Aşınmış pim ve burçlar,
- Bom veya ataşmanlarda çatlaklar,
- Hasarlı emniyet kemerleri,
- Çalışmayan korna,
- Çalışmayan geri vites ikazı,
- Arızalı aydınlatma sistemleri,
- Hasarlı lastikler,
- Aşınmış palet sistemi,
- Gevşek bağlantılar,
- Kablo hasarları,
- Koruyucu muhafaza eksiklikleri,
- Operatör kabininde görüş problemleri
gibi uygunsuzluklarla karşılaşılabilir.
21. PERİYODİK KONTROL VE BAKIM ARASINDAKİ FARK
Periyodik kontrol ile bakım aynı işlem değildir.
Motor yağı değişimi → Bakım
Motor bölgesinde yağ kaçağı olup olmadığının kontrolü → Periyodik kontrol
Hidrolik hortumun değiştirilmesi → Bakım/onarım
Hidrolik hortumun hasar ve kaçak açısından incelenmesi → Periyodik kontrol
Fren balatasının değiştirilmesi → Bakım/onarım
Fren sisteminin fonksiyonunun kontrol edilmesi → Periyodik kontrol
Bu nedenle makinenin bakımının düzenli yapılması, periyodik kontrol yükümlülüğünün yerine geçtiği anlamına gelmez.
22. İŞ MAKİNESİ PERİYODİK KONTROLÜNÜN FAYDALARI
Düzenli periyodik kontroller;
- İş kazası risklerinin azaltılmasına,
- Mekanik arızaların erken tespitine,
- Hidrolik kaçakların belirlenmesine,
- Fren ve direksiyon sistemlerinin değerlendirilmesine,
- Emniyet sistemlerinin kontrol edilmesine,
- Makinenin güvenli kullanımının desteklenmesine,
- Uygunsuzlukların kayıt altına alınmasına
katkı sağlar.
