Paratoner Periyodik Kontrolü

PARATONER PERİYODİK KONTROLÜ

Mevzuat, Teknik Standartlar, Ölçüm ve Kontrol Aşamaları

Paratoner ve yıldırımdan korunma sistemleri; yıldırım düşmesi sonucu oluşabilecek can ve mal kayıplarının, yangın risklerinin, elektriksel hasarların ve elektronik sistemlerde meydana gelebilecek aşırı gerilimlerin önlenmesi veya etkilerinin azaltılması amacıyla kullanılan önemli koruma sistemleridir.

Özellikle fabrika, üretim tesisi, depo, yüksek yapılar, kuleler, iş merkezleri, alışveriş merkezleri, hastaneler, oteller, enerji tesisleri ve açık saha tesislerinde yıldırımdan korunma sistemlerinin uygun şekilde tasarlanması, tesis edilmesi ve düzenli olarak kontrol edilmesi büyük önem taşır.

Paratoner sistemi yalnızca çatının üzerinde bulunan yakalama ucundan ibaret değildir. Etkin bir yıldırımdan korunma sistemi;

• Yakalama uçları,

• Franklin çubuğu,

• Aktif paratoner sistemi,

• İniş iletkenleri,

• Test klemensleri,

• Topraklama elektrotları,

• Topraklama iletkenleri,

• Eşpotansiyel kuşaklama,

• Aşırı gerilim koruyucuları (SPD),

• Yapısal metal kısımlarla bağlantılar

gibi farklı bileşenlerden oluşabilir.

Bu nedenle paratoner periyodik kontrolü, sistemin yalnızca topraklama direncinin ölçülmesi anlamına gelmez. Sistemin bir bütün olarak incelenmesi gerekir.

---

1. PARATONER PERİYODİK KONTROLÜ NEDİR?

Paratoner periyodik kontrolü; yıldırımdan korunma sisteminin mevzuat, ilgili teknik standartlar, proje ve üretici kriterleri doğrultusunda uygunluğunun değerlendirilmesi ve gerekli elektriksel ölçümlerin gerçekleştirilmesidir.

Kontrol sırasında;

• Yakalama sisteminin durumu,

• İniş iletkenlerinin durumu,

• Bağlantılar,

• Test klemensleri,

• Topraklama sistemi,

• Topraklama direnci,

• Eşpotansiyel bağlantılar,

• Korozyon,

• Mekanik hasarlar,

• Sistem sürekliliği

değerlendirilir.

---

2. PARATONER NEDEN PERİYODİK OLARAK KONTROL EDİLMELİDİR?

Yıldırımdan korunma sistemleri dış ortamda bulunduğu için zaman içerisinde;

• Korozyon,

• Gevşemiş bağlantılar,

• Kopmuş iletkenler,

• Mekanik hasarlar,

• Çatı tadilatları,

• İniş iletkenlerinde deformasyon,

• Topraklama bağlantılarında bozulma

meydana gelebilir.

Bu nedenle sistemin yalnızca montaj sırasında uygun olması yeterli değildir.

Düzenli periyodik kontrol, yıldırımdan korunma sisteminin mevcut durumunun takip edilmesine ve olası uygunsuzlukların yıldırım olayından önce tespit edilmesine yardımcı olur.

---

3. PARATONER PERİYODİK KONTROLÜ HANGİ MEVZUATA GÖRE YAPILIR?

İşyerlerinde yıldırımdan korunma ve topraklama sistemlerinin kontrollerinde başta;

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu

ve

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği

dikkate alınır.

İlgili yönetmelikte elektrik tesisatı ile yıldırımdan korunma tesisatlarının periyodik kontrolleri düzenlenmiştir.

Ayrıca kontrol sırasında tesisatın özelliklerine göre;

• Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği

• İlgili TS EN / IEC standartları

• Tesisat projesi

• Üretici teknik dokümanları

dikkate alınmalıdır.

---

4. PARATONER VE YILDIRIMDAN KORUNMA SİSTEMLERİNDE TEKNİK STANDARTLAR

Paratoner kontrollerinde sistemin türüne göre özellikle TS EN 62305 Yıldırımdan Korunma standart serisi önemli bir teknik referanstır.

TS EN IEC 62305-1

Yıldırımdan Korunma – Bölüm 1: Genel Kurallar

Yıldırımın oluşturabileceği riskler ve yıldırımdan korunmanın genel prensiplerini ele alır.

TS EN IEC 62305-2

Yıldırımdan Korunma – Bölüm 2: Risk Yönetimi

Yapının yıldırım riskinin değerlendirilmesi ve uygun koruma seviyesinin belirlenmesi açısından kullanılır.

TS EN IEC 62305-3

Yıldırımdan Korunma – Bölüm 3: Yapılarda Fiziksel Hasar ve Hayati Tehlike

Yıldırımdan korunma sisteminin;

• Yakalama sistemi,

• İniş iletkenleri,

• Topraklama sistemi,

• Eşpotansiyel kuşaklama

gibi temel bileşenlerini kapsar.

Paratoner saha kontrollerinde özellikle bu bölüm önemli bir teknik referanstır.

TS EN IEC 62305-4

Yıldırımdan Korunma – Bölüm 4: Yapıların İçindeki Elektrik ve Elektronik Sistemler

Yıldırımın elektrik ve elektronik sistemler üzerindeki etkilerinden korunmaya yönelik önlemleri kapsar.

Bu kapsamda özellikle aşırı gerilim koruyucuları (SPD) ve yıldırımın elektromanyetik etkilerine karşı alınan önlemler önem taşır.

---

5. PARATONER SİSTEMİNİN GÖRSEL KONTROLÜ

Periyodik kontrolün ilk aşamalarından biri görsel incelemedir.

Kontrol sırasında;

• Paratoner/yakalama ucu,

• Yakalama iletkenleri,

• İniş iletkenleri,

• Bağlantı noktaları,

• Test klemensleri,

• Topraklama bağlantıları,

• Kablo ve iletken güzergâhları,

• Sabitleme elemanları,

• Korozyon,

• Mekanik deformasyon

incelenir.

Sistemde özellikle dış ortam şartlarından kaynaklanan korozyon ve mekanik hasarlar dikkatle değerlendirilmelidir.

---

6. YAKALAMA SİSTEMİNİN KONTROLÜ

Yakalama sistemi yıldırımın güvenli şekilde yakalanmasını sağlayan sistem bölümüdür.

Sistem tipine göre;

• Franklin yakalama ucu,

• Aktif paratoner,

• Yakalama kafesi,

• Yakalama iletkenleri,

• Çatı iletkenleri

kullanılabilir.

Kontrol sırasında yakalama sisteminin fiziksel durumu, sabitlemeleri, korozyonu ve yapının korunacak bölgesine uygunluğu değerlendirilir.

Burada önemli olan yalnızca paratonerin mevcut olması değil, koruma sisteminin tasarım ve proje kriterlerine uygun olmasıdır.

---

7. İNİŞ İLETKENLERİNİN KONTROLÜ

Yakalama sistemi tarafından yakalanan yıldırım akımının güvenli şekilde topraklama sistemine aktarılması için iniş iletkenleri kullanılır.

Kontrol sırasında;

• İletkenlerin fiziksel durumu,

• Bağlantılar,

• Sabitlemeler,

• Güzergâh,

• Korozyon,

• Kopukluk,

• Mekanik hasar

incelenir.

İniş iletkenlerinin yapıya uygun şekilde tesis edilmesi ve bağlantıların güvenilir olması önemlidir.

---

8. TEST KLEMLENSİNİN KONTROLÜ

İniş iletkenleri üzerinde bulunan test klemensleri, ölçüm ve kontrol işlemlerinin gerçekleştirilebilmesi açısından önemlidir.

Kontrol sırasında;

• Klemensin fiziksel durumu,

• Bağlantıların sıkılığı,

• Korozyon,

• Erişilebilirlik,

• İletken bağlantıları

değerlendirilir.

---

9. PARATONER TOPRAKLAMA SİSTEMİNİN KONTROLÜ

Yıldırımdan korunma sisteminin en önemli bölümlerinden biri topraklama sistemidir.

Topraklama sisteminin amacı, yıldırım akımının güvenli şekilde toprağa aktarılmasına yardımcı olmaktır.

Topraklama sisteminde;

• Topraklama elektrotları,

• Topraklama iletkenleri,

• Bağlantı noktaları,

• Klemensler,

• Eşpotansiyel bağlantılar

kontrol edilir.

---

10. TOPRAKLAMA DİRENCİ ÖLÇÜMÜ

Paratoner periyodik kontrolünde en önemli elektriksel ölçümlerden biri topraklama direnci ölçümüdür.

Ölçüm, sistemin özelliklerine ve saha koşullarına uygun yöntem ve cihazlarla gerçekleştirilmelidir.

Kullanılabilecek yöntemlerden biri;

3 elektrotlu düşen potansiyel yöntemi

olup uygun koşullarda topraklama direncinin belirlenmesinde kullanılabilir.

Sistemin yapısına göre pens tipi topraklama ölçümü gibi farklı yöntemlerden de yararlanılabilir.

Ancak ölçüm yönteminin sistemin yapısına uygun seçilmesi önemlidir.

---

11. TOPRAKLAMA DİRENCİ KAÇ OHM OLMALIDIR?

Paratoner sistemlerinde sık sorulan sorulardan biri budur.

Ancak “her paratoner mutlaka X Ω olmalıdır” şeklinde tek bir değerin bütün sistemlere uygulanması teknik olarak doğru değildir.

Kabul edilebilir değer;

• Sistemin tasarımına,

• Projesine,

• Topraklama sistemine,

• Yapının özelliklerine,

• İlgili mevzuata,

• Uygulanan standarda

göre değerlendirilmelidir.

Bu nedenle periyodik kontrol raporunda yalnızca “topraklama direnci uygun” ifadesi yerine ölçülen gerçek değer, ölçüm yöntemi ve değerlendirme kriterinin belirtilmesi daha doğru bir teknik yaklaşımdır.

---

12. EŞPOTANSİYEL KORUMA VE KUŞAKLAMA

Yıldırım akımının oluşturabileceği potansiyel farklarının azaltılması için eşpotansiyel kuşaklama önemli bir koruma unsurudur.

Kontrol kapsamında;

• Ana topraklama barası,

• Metal tesisatlar,

• Yapısal metal elemanlar,

• Elektrik tesisatı,

• Paratoner sistemi,

• Diğer metalik sistemler

arasındaki gerekli bağlantılar proje ve sistem tasarımına göre değerlendirilir.

---

13. AŞIRI GERİLİM KORUYUCULARININ KONTROLÜ

Modern yapılarda yıldırımdan korunma yalnızca dış yıldırımlık sistemiyle sınırlı değildir.

Yıldırım kaynaklı veya şebekeden kaynaklanan aşırı gerilimlerin elektrik ve elektronik cihazlara zarar vermesini azaltmak amacıyla SPD (Surge Protective Device – Aşırı Gerilim Koruyucu) cihazları kullanılabilir.

Kontrol kapsamında sistemin tasarımına göre;

• SPD tipi,

• Montajı,

• Bağlantıları,

• Durum göstergesi,

• Koruma devresi,

• Topraklama bağlantısı

incelenebilir.

Bu konu özellikle;

• Server odaları,

• PLC sistemleri,

• Otomasyon sistemleri,

• Haberleşme sistemleri,

• Güvenlik sistemleri

bulunan işletmelerde önem taşır.

---

14. PARATONER PERİYODİK KONTROLÜNDE KULLANILAN ÖLÇÜM CİHAZLARI

Kontrolün kapsamına göre;

• Topraklama direnç ölçüm cihazı,

• Pens tipi topraklama ölçüm cihazı,

• Süreklilik test cihazı,

• Multimetre,

• İzolasyon test cihazı,

• Gerekli durumlarda diğer elektriksel ölçüm cihazları

kullanılabilir.

Kullanılan ölçüm cihazlarının yapılan ölçüme uygun olması ve gerektiğinde kalibrasyon/izlenebilirlik bilgilerinin bulunması önemlidir.

---

15. PARATONER PERİYODİK KONTROL RAPORU

Kontrol sonunda teknik bir rapor hazırlanmalıdır.

Raporda;

• İşletme bilgileri,

• Yapının adresi,

• Kontrol tarihi,

• Sistem tipi,

• Paratoner marka/model bilgileri,

• Yakalama sistemi,

• İniş iletkeni sayısı,

• Test klemensleri,

• Topraklama sistemi,

• Topraklama elektrodu,

• Ölçüm yöntemi,

• Ölçülen topraklama direnci,

• Kullanılan ölçüm cihazı,

• Kullanılan mevzuat,

• Kullanılan standartlar,

• Görsel kontrol sonuçları,

• Tespit edilen uygunsuzluklar,

• Fotoğraflar,

• Sonuç ve kanaat

bulunmalıdır.

---

16. PARATONER KONTROLLERİNDE SIK KARŞILAŞILAN UYGUNSUZLUKLAR

Saha kontrollerinde;

• Korozyona uğramış yakalama ucu,

• Gevşemiş bağlantılar,

• Kopmuş iniş iletkenleri,

• Hasarlı kablo ve iletkenler,

• Eksik test klemensi,

• Korozyonlu klemensler,

• Uygunsuz sabitlemeler,

• Topraklama bağlantılarında bozulma,

• Yetersiz veya uygun olmayan topraklama,

• Proje ile mevcut sistem arasında farklılık,

• Yapı üzerinde sonradan yapılan değişikliklerin yıldırımdan korunma sistemine etkisinin değerlendirilmemesi,

• SPD sistemlerinin bulunmaması veya uygunsuzluğu

gibi durumlarla karşılaşılabilir.

---

17. PARATONER PERİYODİK KONTROLÜNDE ÖNEMLİ BİR NOKTA

Paratoner kontrolü ile yalnızca topraklama ölçümü aynı işlem değildir.

Örneğin;

Topraklama direnci ölçümü → Elektriksel ölçüm

Yakalama ucunun kontrolü → Görsel/mekanik kontrol

İniş iletkeninin kontrolü → Görsel ve süreklilik değerlendirmesi

Test klemensinin kontrolü → Görsel/mekanik kontrol

Eşpotansiyel bağlantıların kontrolü → Sistem değerlendirmesi

şeklinde farklı kontrol aşamaları bulunmaktadır.

Bu nedenle sadece bir topraklama ölçümü yapılarak “paratoner periyodik kontrolü yapılmıştır” denilmesi, kapsamlı bir teknik kontrol açısından yeterli değildir.

---

18. PARATONER PERİYODİK KONTROLÜNÜN FAYDALARI

Düzenli yapılan kontroller;

• Yıldırımdan korunma sisteminin durumunun takip edilmesine,

• Korozyon ve mekanik hasarların tespit edilmesine,

• Topraklama sisteminin ölçülmesine,

• Bağlantı problemlerinin belirlenmesine,

• Eşpotansiyel bağlantıların değerlendirilmesine,

• Aşırı gerilim koruma sistemlerinin kontrol edilmesine,

• Can ve mal güvenliğinin desteklenmesine

katkı sağlar.