Pres Periyodik Kontrolü

PRES PERİYODİK KONTROLÜ

Mevzuat, Teknik Standartlar, Kontrol Aşamaları ve Raporlama

Presler; metal şekillendirme, kesme, bükme, delme, sıvama ve benzeri üretim işlemlerinde kullanılan, yüksek kuvvet ve basınç oluşturan makinelerdir. Eksantrik presler, hidrolik presler, mekanik presler, servo presler ve benzeri makineler sanayi tesislerinde yaygın olarak kullanılmaktadır.

Preslerin çalışma prensibi gereği ezilme, sıkışma, kesilme, pres altında kalma ve uzuv kaybı gibi ciddi iş kazası riskleri bulunmaktadır. Bu nedenle preslerde bulunan koruyucu ve güvenlik sistemlerinin çalışır durumda olması büyük önem taşır.

Pres periyodik kontrolü; makinenin mekanik, hidrolik, pnömatik, elektriksel ve güvenlik sistemlerinin bir bütün olarak incelenmesini ve güvenli çalışma koşullarının değerlendirilmesini kapsar.

---

1. PRES PERİYODİK KONTROLÜ NEDİR?

Pres periyodik kontrolü; pres makinesinin mevzuat, ilgili teknik standartlar, üretici talimatları ve kullanım şartlarıdoğrultusunda güvenli çalışmaya uygunluğunun değerlendirilmesidir.

Kontrol kapsamında presin;

• Gövde ve şasesi,

• Tabla,

• Koç/ram sistemi,

• Krank ve eksantrik mekanizması,

• Hidrolik sistem,

• Pnömatik sistem,

• Elektrik sistemi,

• Kumanda sistemi,

• Koruyucu muhafazaları,

• Fotoselleri,

• İki el kumanda sistemi,

• Acil durdurma sistemi,

• Limit switchler,

• Güvenlik röleleri

makinenin yapısına göre kontrol edilir.

---

2. PRESLER NEDEN PERİYODİK OLARAK KONTROL EDİLMELİDİR?

Presler yüksek kuvvetlerle çalışan makineler olduğundan, güvenlik sistemlerinden herhangi birinin devre dışı kalması ciddi kazalara yol açabilir.

Zaman içerisinde;

• Mekanik parçalarda aşınma,

• Hidrolik kaçaklar,

• Pnömatik arızalar,

• Elektrik bağlantılarında gevşeme,

• Sensör arızaları,

• Koruyucu muhafaza hasarları,

• Acil stop arızaları,

• Kumanda sistemi problemleri

oluşabilir.

Periyodik kontrol ile bu uygunsuzlukların tespit edilmesi ve gerekli bakım veya onarım işlemlerinin planlanması sağlanır.

---

3. PRES PERİYODİK KONTROLÜ HANGİ MEVZUATA GÖRE YAPILIR?

Preslerin periyodik kontrollerinde başta;

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu

ve

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği

dikkate alınır.

Bunun yanında presin türüne ve tasarımına göre;

• Üretici kullanım ve bakım talimatları,

• Makine teknik dosyası,

• Risk değerlendirmesi,

• İlgili TS EN / ISO standartları,

• Elektrik ve hidrolik devre şemaları

kontrol kriterlerinin belirlenmesinde kullanılabilir.

---

4. PRESLER İÇİN TEKNİK STANDARTLAR

Presin tipine göre uygulanabilecek standartlar farklılık gösterebilir.

TS EN ISO 12100

Makinalarda güvenlik – Tasarım için genel prensipler – Risk değerlendirmesi ve risk azaltma

Makine güvenliği ve risklerin azaltılması açısından temel standartlardan biridir.

TS EN ISO 16092 SERİSİ

Makine aletleri – Presler – Güvenlik

Pres makineleri açısından en önemli standart serilerinden biridir.

Presin tipine göre ilgili bölüm dikkate alınır.

Örneğin;

• Mekanik presler,

• Hidrolik presler,

• Pnömatik presler

için uygulanabilir standart bölümleri değişebilir.

TS EN ISO 13849-1

Makinalarda güvenlik – Kumanda sistemlerinin güvenlikle ilgili kısımları

Presin güvenlik fonksiyonlarının kontrol sistemleri açısından değerlendirilmesinde kullanılabilir.

TS EN ISO 13850

Makinalarda güvenlik – Acil durdurma fonksiyonu

Acil durdurma sisteminin güvenlik fonksiyonu açısından dikkate alınabilir.

TS EN ISO 14120

Makinalarda güvenlik – Muhafazalar

Pres üzerinde bulunan sabit veya hareketli koruyucuların değerlendirilmesinde kullanılabilir.

---

5. PRESİN GENEL GÖRSEL KONTROLÜ

Kontrolün ilk aşamasında presin genel durumu incelenir.

Kontrol kapsamında;

• Gövde,

• Şase,

• Tabla,

• Koç/ram,

• Bağlantı elemanları,

• Cıvatalar,

• Koruyucu muhafazalar,

• Mekanik hareketli parçalar

incelenir.

Çatlak, deformasyon, gevşeme veya aşırı aşınma olup olmadığı değerlendirilir.

---

6. PRES TABLASININ KONTROLÜ

Pres tablası, iş parçasının üzerine yerleştirildiği ve yüksek kuvvetlere maruz kalan temel bölümlerden biridir.

Kontrol sırasında;

• Tabla yüzeyi,

• Sabitleme noktaları,

• Bağlantılar,

• Çatlaklar,

• Deformasyon,

• Kalıp bağlantıları

incelenir.

---

7. KOÇ / RAM SİSTEMİNİN KONTROLÜ

Presin hareketli ana elemanı olan koç/ram sistemi kontrol edilir.

Kontrol sırasında;

• Koçun hareketi,

• Kılavuzlar,

• Bağlantılar,

• Pimler,

• Mekanik aşınmalar,

• Anormal boşluklar

değerlendirilir.

Koçun hareketi sırasında anormal ses, titreşim veya düzensizlik olup olmadığı gözlemlenir.

---

8. MEKANİK PRESLERİN KONTROLÜ

Eksantrik ve mekanik preslerde;

• Krank mili,

• Eksantrik mekanizma,

• Volan,

• Kavrama,

• Fren,

• Bağlantı kolları,

• Kızaklar,

• Kılavuzlar

makinenin tasarımına göre kontrol edilir.

Kavrama ve fren sisteminin presin güvenli şekilde durdurulmasını sağlayıp sağlamadığı özellikle önemlidir.

---

9. HİDROLİK PRESLERİN KONTROLÜ

Hidrolik preslerde;

• Hidrolik pompa,

• Hidrolik tank,

• Hidrolik hortumlar,

• Borular,

• Rakorlar,

• Silindirler,

• Valfler,

• Basınç göstergeleri,

• Hidrolik bağlantılar

kontrol edilir.

Hidrolik yağ kaçağı, hortumlarda hasar veya bağlantılarda gevşeme bulunup bulunmadığı değerlendirilir.

---

10. HİDROLİK BASINÇ KONTROLÜ

Hidrolik preslerde makinenin tasarımına göre çalışma basıncı ve ilgili göstergeler incelenebilir.

Üretici tarafından belirtilen çalışma parametreleri ile mevcut değerlerin uyumu değerlendirilir.

Burada periyodik kontrolün, hidrolik sistemin üretici tarafından belirtilen bakım prosedürlerinin yerine geçmediği unutulmamalıdır.

---

11. PİSTON VE SİLİNDİR KONTROLÜ

Hidrolik preslerde;

• Silindir gövdesi,

• Piston kolu,

• Keçeler,

• Bağlantılar,

• Hidrolik kaçaklar

kontrol edilir.

Piston kolunda çizik, deformasyon veya yağ kaçağı gibi durumlar ayrıca değerlendirilmelidir.

---

12. KORUYUCU MUHAFAZALARIN KONTROLÜ

Preslerde operatörün hareketli ve tehlikeli bölgelere erişimini engelleyen koruyucular kritik güvenlik ekipmanlarıdır.

Kontrol sırasında;

• Sabit muhafazalar,

• Hareketli muhafazalar,

• Kapaklar,

• Koruyucu kafesler,

• Bağlantı elemanları,

• Kilitleme sistemleri

incelenir.

Koruyucu sistemlerin kolayca devre dışı bırakılabilecek veya etkisiz hale getirilebilecek durumda olup olmadığı da değerlendirilmelidir.

---

13. IŞIK PERDESİ / FOTOSEL KONTROLÜ

Preslerde operatörün tehlikeli bölgeye erişimini algılamak amacıyla ışık perdeleri veya benzeri güvenlik sensörleri kullanılabilir.

Fonksiyon testi sırasında;

• Sensörlerin durumu,

• Algılama alanı,

• Güvenlik devresine bağlantısı,

• Kesme/durdurma fonksiyonu

kontrol edilir.

Tehlikeli bölgeye giriş algılandığında presin üretici ve tasarım kriterlerine uygun şekilde güvenli duruma geçmesi beklenir.

---

14. İKİ EL KUMANDA SİSTEMİNİN KONTROLÜ

Özellikle mekanik preslerde kullanılan iki el kumanda sistemi, operatörün iki elini kumanda butonlarında tutmasını sağlayarak tehlikeli bölgeden uzak durmasına yardımcı olur.

Kontrol sırasında;

• İki butonun fiziksel durumu,

• Senkron çalışma,

• Butonların konumu,

• Güvenlik devresi,

• Presin tepki süresi

makinenin tasarımına ve ilgili güvenlik kriterlerine göre değerlendirilir.

---

15. ACİL DURDURMA BUTONLARININ KONTROLÜ

Pres üzerinde bulunan acil durdurma butonları;

• Fiziksel durum,

• Erişilebilirlik,

• İşaretleme,

• Fonksiyon,

• Güvenlik devresi

açısından kontrol edilir.

Acil durdurma fonksiyonu devreye alındığında presin güvenli duruma geçmesi gerekir.

---

16. KUMANDA SİSTEMİNİN KONTROLÜ

Presin kumanda sistemi üzerinde;

• Butonlar,

• Selektörler,

• Röleler,

• Kontaktörler,

• PLC,

• Güvenlik röleleri,

• Kumanda panosu,

• Kablolama

makinenin yapısına göre incelenebilir.

Özellikle güvenlik fonksiyonlarının kontrol devresine doğru şekilde bağlı olması önemlidir.

---

17. LIMIT SWITCH VE SENSÖRLERİN KONTROLÜ

Presin hareket sınırlarını ve güvenli çalışma koşullarını belirleyen;

• Limit switchler,

• Yaklaşım sensörleri,

• Pozisyon sensörleri,

• Basınç sensörleri,

• Emniyet sensörleri

kontrol edilir.

Sensörlerin güvenlik fonksiyonlarını yerine getirip getirmediği fonksiyon testiyle değerlendirilmelidir.

---

18. ELEKTRİK PANOSUNUN KONTROLÜ

Presin elektrik panosunda;

• Sigortalar,

• Şalterler,

• Kontaktörler,

• Röleler,

• Klemensler,

• Kablolar,

• Topraklama bağlantıları,

• Güvenlik röleleri

kontrol edilir.

Pano içerisinde gevşek bağlantı, hasarlı kablo veya uygunsuz ekipman bulunup bulunmadığı değerlendirilir.

---

19. PRESİN FONKSİYON TESTİ

Presin güvenli çalışma fonksiyonları uygun koşullarda test edilir.

Makinenin türüne göre;

• Çalıştırma,

• Durdurma,

• Tek çevrim,

• Sürekli çalışma,

• Koç hareketi,

• Frenleme,

• Acil stop,

• İki el kumanda,

• Işık perdesi,

• Koruyucu kapak,

• Limit switch

fonksiyonları kontrol edilebilir.

---

20. PRESİN DURMA VE FRENLEME FONKSİYONU

Özellikle mekanik preslerde fren sistemi kritik öneme sahiptir.

Presin;

• Çalışma sırasında,

• Kumanda bırakıldığında,

• Acil durdurma devreye girdiğinde

tasarımına uygun şekilde güvenli duruma geçip geçmediği değerlendirilmelidir.

Gerekli durumlarda durma performansına ilişkin ölçüm ve değerlendirmeler, makinenin teknik dokümanları ve uygulanabilir standartlar doğrultusunda gerçekleştirilmelidir.

---

21. PRES PERİYODİK KONTROL RAPORU

Kontrol sonunda düzenlenen raporda;

• İşletme bilgileri,

• Presin adı,

• Marka,

• Model,

• Seri numarası,

• Üretim yılı,

• Pres tipi,

• Pres kapasitesi,

• Çalışma basıncı,

• Motor gücü,

• Kontrol tarihi,

• Kullanılan mevzuat,

• Uygulanan standartlar,

• Görsel kontrol sonuçları,

• Fonksiyon testleri,

• Güvenlik sistemi testleri,

• Tespit edilen uygunsuzluklar,

• Fotoğraflar,

• Sonuç ve kanaat

yer almalıdır.

---

22. PRESLERDE SIK KARŞILAŞILAN UYGUNSUZLUKLAR

Saha kontrollerinde;

• Çalışmayan acil stop,

• Arızalı ışık perdesi,

• Devre dışı bırakılmış güvenlik sensörleri,

• Çalışmayan iki el kumanda,

• Hasarlı koruyucu muhafaza,

• Hidrolik yağ kaçakları,

• Hasarlı hidrolik hortumlar,

• Aşınmış mekanik parçalar,

• Gevşek bağlantılar,

• Fren sisteminde problemler,

• Limit switch arızaları,

• Elektrik panosunda uygunsuz bağlantılar,

• Hasarlı kablo ve kumanda elemanları,

• Koç hareketinde anormal ses veya titreşim

gibi uygunsuzluklar tespit edilebilir.

---

23. PERİYODİK KONTROL VE BAKIM ARASINDAKİ FARK

Presin periyodik kontrolü ile bakımı birbirinden farklı işlemlerdir.

Hidrolik yağ değişimi → Bakım

Hidrolik sistemde kaçak kontrolü → Periyodik kontrol

Aşınmış parçanın değiştirilmesi → Bakım/onarım

Parçanın aşınma durumunun incelenmesi → Periyodik kontrol

Işık perdesinin değiştirilmesi → Bakım/onarım

Işık perdesinin güvenlik fonksiyonunun test edilmesi → Periyodik kontrol

Bu nedenle presin bakımının yapılmış olması, periyodik kontrolün yapılmasına gerek olmadığı anlamına gelmez.

---

24. PRES PERİYODİK KONTROLÜNÜN FAYDALARI

Düzenli yapılan pres kontrolleri;

• Ezilme ve sıkışma risklerinin azaltılmasına,

• Güvenlik sistemlerinin kontrol edilmesine,

• Mekanik arızaların erken tespit edilmesine,

• Hidrolik ve pnömatik problemlerin belirlenmesine,

• Elektriksel uygunsuzlukların tespit edilmesine,

• Acil durdurma sisteminin değerlendirilmesine,

• Operatör güvenliğinin desteklenmesine

katkı sağlar.