ULTRASONİK MUAYENE (UT) PERİYODİK KONTROLÜ

Mevzuat, Teknik Standartlar, Kontrol Aşamaları ve Raporlama

Ultrasonik Muayene (UT – Ultrasonic Testing); malzeme, kaynaklı birleşim, boru, basınçlı kap, çelik konstrüksiyon ve çeşitli metal parçaların içerisinde veya yüzeye yakın bölgelerinde bulunan çatlak, süreksizlik, boşluk, bağlanma hatası ve diğer kusurların tespit edilmesinde kullanılan tahribatsız muayene yöntemlerinden biridir.

UT yönteminde yüksek frekanslı ultrasonik ses dalgaları malzeme içerisine gönderilir. Malzeme içerisinde bir süreksizlik veya farklı bir ara yüzeyle karşılaşan ses dalgalarının bir bölümü geri yansır. Bu yansımalar değerlendirilerek kusurun konumu, derinliği ve yaklaşık boyutları hakkında bilgi elde edilir.

---

1. ULTRASONİK MUAYENE (UT) NEDİR?

Ultrasonik muayene; malzemenin bütünlüğünü bozmadan, içeride bulunan süreksizliklerin tespit edilmesini sağlayan bir tahribatsız muayene (NDT) yöntemidir.

UT ile özellikle;

• İç çatlaklar,

• Kaynak hataları,

• Bağlanma eksiklikleri,

• Cüruf kalıntıları,

• Gözenek kümeleri,

• Laminasyon,

• Malzeme süreksizlikleri

tespit edilebilir.

Ayrıca ultrasonik kalınlık ölçümü ile ekipmanların et kalınlığı kayıpları belirlenebilir.

---

2. ULTRASONİK MUAYENE NEDEN YAPILIR?

UT'nin temel amacı, gözle veya diğer yüzeysel muayene yöntemleriyle tespit edilemeyen iç ve yüzeye yakın süreksizliklerin belirlenmesidir.

Özellikle;

• Basınçlı kaplarda,

• Kazanlarda,

• Boru hatlarında,

• Depolama tanklarında,

• Çelik konstrüksiyonlarda,

• Kaynaklı imalatlarda,

• Vinç ve kaldırma ekipmanlarının kritik elemanlarında

uygulanabilir.

Ultrasonik kalınlık ölçümü ise özellikle korozyon ve erozyon nedeniyle meydana gelen et kalınlığı kayıplarınınbelirlenmesinde kullanılır.

---

3. ULTRASONİK MUAYENEDE MEVZUAT VE TEKNİK STANDARTLAR

UT uygulamasında muayenenin gerçekleştirildiği ekipmanın niteliğine göre ilgili mevzuat, teknik şartname, proje ve standartlar dikkate alınmalıdır.

TS EN ISO 16810

Tahribatsız muayene – Ultrasonik muayene – Genel prensipler

Ultrasonik muayenenin temel prensiplerini ve genel uygulama esaslarını belirler.

TS EN ISO 17640

Kaynakların tahribatsız muayenesi – Kaynaklı birleştirmelerin ultrasonik muayenesi

Kaynaklı birleşimlerin ultrasonik muayenesinde kullanılan temel standartlardan biridir.

TS EN ISO 11666

Kaynakların tahribatsız muayenesi – Ultrasonik muayene – Kabul seviyeleri

Kaynaklı birleşimlerde ultrasonik muayene sonuçlarının kabul seviyelerinin değerlendirilmesinde kullanılabilir.

TS EN ISO 9712

Tahribatsız muayene – NDT personelinin vasıflandırılması ve belgelendirilmesi

UT uygulamasını gerçekleştiren personelin yetkinliği ve belgelendirilmesi açısından önemlidir.

---

4. ULTRASONİK MUAYENEDE KULLANILAN EKİPMANLAR

UT uygulamasında muayenenin türüne göre;

• Ultrasonik hata dedektörü,

• Ultrasonik kalınlık ölçüm cihazı,

• Prob,

• Açılı prob,

• Düz prob,

• Referans blokları,

• Kalibrasyon blokları,

• Kuplaj jeli

kullanılabilir.

Kullanılan cihaz ve ekipmanların uygunluğu, çalışma durumu ve gerektiğinde kalibrasyon/doğrulama bilgileri kontrol edilmelidir.

---

5. MUAYENE ÖNCESİ HAZIRLIK

Ultrasonik muayeneden önce test edilecek yüzeyin uygun durumda olması gerekir.

Muayene bölgesinde;

• Yoğun pas,

• Boya,

• Yağ,

• Kir,

• Kaynak sıçrantıları,

• Yüzey pürüzlülüğü

bulunması ölçüm ve sinyal kalitesini olumsuz etkileyebilir.

Bu nedenle gerekli olması halinde yüzey uygun yöntemle temizlenir.

---

6. CİHAZ KALİBRASYON VE AYAR KONTROLÜ

Muayeneye başlamadan önce kullanılan cihazın ilgili prosedüre göre ayarları yapılır.

Kontrol kapsamında;

• Cihazın çalışma durumu,

• Prob,

• Frekans,

• Kazanç,

• Zaman tabanı,

• Sıfır noktası,

• Ses hızı,

• Referans seviyeleri

değerlendirilir.

Gerekli ayarlamalar uygun referans blokları kullanılarak gerçekleştirilir.

---

7. ULTRASONİK KALINLIK ÖLÇÜMÜ

UT'nin yaygın kullanım alanlarından biri ultrasonik et kalınlığı ölçümüdür.

Özellikle;

• Basınçlı kaplar,

• Hava tankları,

• Kazanlar,

• Boru hatları,

• Tanklar,

• Çelik konstrüksiyon elemanları

üzerinde korozyon ve erozyon kaynaklı et kalınlığı kayıplarının belirlenmesinde kullanılır.

Ölçüm sonuçları belirlenen ölçüm noktalarına göre kayıt altına alınır.

---

8. ET KALINLIĞI ÖLÇÜMLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ

Ölçülen et kalınlığı;

• Nominal et kalınlığı,

• Ölçülen minimum kalınlık,

• Tasarım şartları,

• Korozyon payı,

• İzin verilen minimum et kalınlığı

ile karşılaştırılabilir.

Et kalınlığında önemli bir azalma tespit edilmesi halinde ekipmanın güvenli kullanımının ayrıca mühendislik açısından değerlendirilmesi gerekebilir.

---

9. KAYNAKLI BİRLEŞİMLERİN UT MUAYENESİ

Kaynaklı birleşimlerde ultrasonik muayene ile;

• İç çatlaklar,

• Yanma kusurları,

• Kaynaşma eksikliği,

• Nüfuziyet eksikliği,

• Cüruf kalıntıları,

• İç süreksizlikler

araştırılabilir.

Muayene yöntemi ve prob açısı kaynak geometrisine ve malzeme kalınlığına göre belirlenir.

---

10. KUSURLARIN KONUMUNUN BELİRLENMESİ

UT cihazından alınan sinyaller değerlendirilerek tespit edilen süreksizliğin;

• Yüzeye olan mesafesi,

• Muayene yüzeyine göre konumu,

• Yaklaşık uzunluğu,

• Sinyal seviyesi

belirlenebilir.

Ancak kusurun gerçek boyutlarının belirlenmesi, kullanılan yöntem ve değerlendirme tekniğine bağlıdır.

---

11. KOROZYON KONTROLÜ

Ultrasonik kalınlık ölçümü özellikle korozyon kaynaklı et kalınlığı kayıplarının belirlenmesinde oldukça kullanışlıdır.

Ölçümler;

• Lokal korozyon bölgeleri,

• Tank dipleri,

• Boru dirsekleri,

• Kaynak çevreleri,

• Nem ve yoğuşmaya maruz bölgeler

gibi kritik noktalarda yoğunlaştırılabilir.

---

12. BORU VE BASINÇLI EKİPMANLARDA UT

UT;

• Basınçlı hava tankları,

• Genleşme tankları,

• Kazanlar,

• Buhar kazanları,

• Boru hatları,

• Depolama tankları

gibi ekipmanlarda kullanılabilir.

Özellikle basınçlı ekipmanlarda et kalınlığı ölçümleri, ekipmanın zaman içerisinde maruz kaldığı korozyonun değerlendirilmesine yardımcı olur.

---

13. MUAYENE SONUÇLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ

UT sonucunda tespit edilen bulgular;

• Kusurun türü,

• Konumu,

• Sinyal seviyesi,

• Boyutu,

• Malzeme kalınlığı,

• Ekipmanın çalışma koşulları,

• Uygulanabilir kabul kriterleri

dikkate alınarak değerlendirilir.

Bir UT sinyalinin bulunması tek başına ekipmanın kullanılamaz olduğu anlamına gelmez. Kabul/red kriterleri ilgili standart, proje, teknik şartname veya mühendislik değerlendirmesine göre belirlenmelidir.

---

14. ULTRASONİK MUAYENE RAPORU

Hazırlanan UT raporunda;

• İşletme bilgileri,

• Muayene edilen ekipman,

• Ekipman kimlik bilgileri,

• Malzeme bilgisi,

• Muayene tarihi,

• Muayene yöntemi,

• Cihaz bilgileri,

• Prob bilgileri,

• Kalibrasyon bilgileri,

• Muayene bölgeleri,

• Ölçüm noktaları,

• Et kalınlığı sonuçları,

• Tespit edilen süreksizlikler,

• Kusurların konumları,

• Fotoğraf ve/veya tarama kayıtları,

• Kabul kriterleri,

• Kullanılan standartlar,

• Sonuç ve değerlendirme

yer almalıdır.

---

15. ULTRASONİK MUAYENEDE SIK KARŞILAŞILAN BULGULAR

UT uygulamalarında;

• Et kalınlığı kaybı,

• Lokal korozyon,

• Laminasyon,

• Kaynaşma eksikliği,

• Nüfuziyet eksikliği,

• İç çatlak,

• Cüruf kalıntısı,

• Gözenek,

• Malzeme süreksizlikleri

gibi bulgularla karşılaşılabilir.

Tespit edilen bulguların önem derecesi, ilgili kabul kriterlerine göre değerlendirilmelidir.

---

16. UT'NİN DİĞER TAHRİBATSIZ MUAYENE YÖNTEMLERİYLE İLİŞKİSİ

Ultrasonik muayene gerektiğinde diğer NDT yöntemleriyle birlikte kullanılabilir.

VT – Görsel Muayene: Yüzeysel kusurların ve genel durumun değerlendirilmesi

PT – Sıvı Penetrant Muayene: Yüzeye açık çatlakların tespiti

MT – Manyetik Parçacık Muayenesi: Ferromanyetik malzemelerde yüzey ve yüzeye yakın kusurlar

RT – Radyografik Muayene: Malzeme içerisindeki hacimsel süreksizliklerin görüntülenmesi

ET – Girdap Akımları Muayenesi: İletken malzemelerde yüzey ve yüzeye yakın kusurlar

UT'nin hangi yöntemle destekleneceği malzeme, kusur türü, ekipman ve muayene amacına göre belirlenmelidir.

---

17. ULTRASONİK MUAYENENİN AVANTAJLARI

UT yönteminin önemli avantajları;

• Tahribatsız olması,

• İç süreksizliklerin tespit edilebilmesi,

• Et kalınlığı ölçümü yapılabilmesi,

• Sonuçların kayıt altına alınabilmesi,

• Taşınabilir cihazlarla sahada uygulanabilmesi,

• Korozyon takibine imkan sağlaması

olarak sıralanabilir.